Josef Mikesz, oud-PSV’er bij de Waffen-SS en teamgenoot van omgekomen PSV’ers

Tijdens mijn onderzoek is er één oud-PSV-lid dat direct als fout kan worden bestempeld. Het betreft Josef Mikesz, zoon van Oostenrijkse ouders. Zo begon ik mijn hoofdstuk over Mikesz in mijn boek PSV tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zijn verhaal was niet compleet en ik had niet de indruk dat ik ooit verder zou komen met zijn verhaal. Totdat ik onlangs werd benaderd door zijn neef. Hij had de naam van Mikesz gegoogled en kwam daardoor op mijn website uit. Mikesz bleek een broer van zijn moeder te zijn geweest en hij wist mij toch enige nuances bij te brengen over Mikesz. Daarmee is het verhaal een stuk duidelijker en genuanceerder, zonder daarmee iets goed te praten overigens.

Mikesz wordt in 1921 geboren in het plaatsje Moosbrunn, onder Wenen. Voordat hij één jaar oud is, verhuist het gezin naar Eindhoven, omdat vader bij Philips gaat werken als glasblazer, zoals wel meer Oostenrijkers en Duitsers in de jaren twintig. Het is Philips dat vader Mikesz uitnodigt om daar te komen werken. Neef Eric bezit de brief die het bedrijf schreef in de jaren ’20 aan vader Mikesz.

Josef meldt zich later aan bij PSV en speelt in 1938-1939 in het eerste aspirantenelftal. Een bijzondere lichting, met onder meer Lieuwe Steiger en Ad van Tuyl, toekomstige spelers van het eerste. Ook Jan Scholtens en Jan Dielesen zijn teamgenoten en werken in de oorlog verplicht in Duitsland. Wrang is ook dat Jan Niks, die de oorlog niet overleeft, zijn teamgenoot is.

Josef Mikesz op weg naar het eerste elftal

Mikesz doet het goed bij PSV. Zijn naam staat dan ook op de longlist van spelers die een kans maken in het eerste na seizoen 1938-1939. PSV wil vanaf dat seizoen met een grotere kern spelen en Mikesz behoort tot de kanshebbers. Ook de later gesneuvelde Jo Brusselers en Johannes van Heck behoren tot de selectie. Op zondag 30 april 1938 speelt een combinatie-elftal van PSV een vriendschappelijk duel tegen NOAD. De voorhoede bestaat uit Van Heck, Brusselers en Mikesz. Op dat moment is Mikesz een team- en clubgenoot van spelers die later in het verzet zitten, verplicht naar Duitsland moeten en zelfs omkomen. Zelf komt hij echter bij de vijand in dienst.

Dienstplichtig soldaat in het Duitse leger

In januari 1941 verlaat Mikesz PSV ‘wegens vertrek’, aldus cluborgaan De PSV’er. Hij keert terug naar Oostenrijk (dan behorend tot het Duitse Rijk) en gaat het leger in. Zijn neef Eric onderzocht wat er toen met hem gebeurde. Hij meldt dat Mikesz zich namelijk niet vrijwillig bij de SS meldde. Vanwege de Anschluss in 1938 werd Josef namelijk (rijks)Duits en moest zich na de Duitse inval in 1940 verplicht melden in Lüdenscheid voor de opleiding tot soldaat. Hij werd ingedeeld bij de luchtafweer (Flak) in de regio Hamburg/Flensburg.

Uit de tijd daar bestaat ook een foto van Mikesz. Hij poseert in een uniform van de Flak (van de Luftwaffe dus), bij het huwelijk van zijn zus in Oostenrijk in de lente of zomer van 1943.

Tot begin 1944 is Mikesz actief bij de Luftwaffe. Daarna wordt hij pas soldaat bij de Waffen-SS, waarschijnlijk omdat hij daar simpelweg verplicht bij wordt ingedeeld. Begin 1944 komt de 1e Waffen-SS Panzerdivisie gedecimeerd terug van het Oostfront. In de regio Brugge wordt de divisie opgefrist, en veel soldaten van de Luftwaffe worden naar eenheden van de Wehrmacht en de Waffen-SS overgeheveld. Waarschijnlijk is dat ook met Mikesz gebeurd. Vrienden bieden hem rond die tijd nog ander om onder te duiken. Hij wil dat echter niet, omdat dit consequenties voor zijn familie zal hebben. Zo zijn er dus geen aanwijzingen dat de toetreding tot de SS zijn eigen keuze was en ook niet dat Mikesz een (fanatiek) nazi was.

Leibstandarte Adolf Hitler

Bij de Waffen-SS komt de oud-PSV’er terecht bij de SS-Panzer-Division Leibstandarte Adolf Hitler, een beruchte eenheid. De Leibstandarte Adolf Hitler is zelfs de oudste en meest prestigieuze van de elite-eenheden bij de Waffen-SS die in verschillende landen oorlogsmisdaden begaat, zoals executies van krijgsgevangenen en de moord op Joden. Josef Mikesz komt daar middenin, al blijven zijn exacte daden onbekend. Vanaf 1941 vecht de Leibstandarte in Griekenland en aan het Oostfront, waaronder de Slag bij Koersk. In 1943 worden ze naar Italië gestuurd, waar opnieuw oorlogsmisdaden worden gepleegd. In juni 1944 strijdt de divisie in de Slag om Caen, terwijl ze in december 1944 meedoen aan het mislukte Ardennenoffensief. Als Mikesz in de eerste helft van 1944 al bij deze eenheid zat, betekent dat dus dat hij gevochten zou hebben in Normandië en in het Ardennenoffensief.

Het lichaam van Josef Mikesz blijkt toch gevonden

Wel is bekend dat Mikesz in de rang van Rottenführer (vergelijkbaar met de rang van korporaal) meedoet aan Hitlers lenteoffensief in maart 1945, Operatie Frühlingserwachen. Het is het laatste grote offensief van Hitlers troepen. Met de aanval wil Hitler Boedapest heroveren en de olievelden en -raffinaderijen in het zuidwesten van Hongarije in bezit krijgen. Het blijkt een roekeloze en kansloze missie. Tien dagen na het begin van de aanval op 6 maart lanceren de Sovjets een tegenaanval, waarna de Duitsers zich op 22 maart terugtrekken. De Sovjets rukken daarna verder op naar Oostenrijk. Het overschrijden van de Oostenrijkse grens maakt Josef Mikesz niet meer mee. Op 25 maart 1945 komt hij tijdens gevechten om in de buurt van het Hongaarse Varoslöd. Zijn lichaam wordt nooit gevonden. Althans, dat dacht ik tot voor kort, mede door informatie van de Duitse Volksbund.

Zijn neef Eric meldt echter: “In mijn jeugd in Eindhoven was Josef Mikesz een beladen onderwerp waar niet over gesproken kon worden. Indertijd was hij een vuile mof en goed dat hij dood was. Mijn moeder heeft pas in de jaren ’70 bericht gekregen dat de stoffelijke resten van haar broer zijn teruggevonden in Hongarije. Dat was een zware schok voor haar. De stoffelijke resten van Mikesz liggen onder een gebouw en worden niet herbegraven door de Duitse oorlogsgravenstichting.”

Het volledige verhaal van Mikesz is uiteraard ook te lezen in mijn boek PSV tijdens de Tweede Wereldoorlog.